Vitra Campus: Khi kiến trúc là chiến lược định vị của một đế chế

Trong thế giới kinh doanh, hiếm có doanh nghiệp nào mà lịch sử phát triển của họ lại song hành hữu cơ với lịch sử kiến trúc đương đại như Vitra. Tại Weil am Rhein (Đức), gia đình Fehlbaum không chỉ xây dựng nhà máy. Họ đã dùng kiến trúc để định vị thương hiệu, biến một khu sản xuất thành "thánh địa" (Mecca) cho những người yêu cái đẹp, nơi hội tụ những tư tưởng tiên phong nhất của thời đại.

Bước ngoặt từ ngọn lửa năm 1981 và cú chuyển mình về tư duy

Câu chuyện bắt đầu từ một thảm họa. Năm 1981, ngọn lửa lớn đã thiêu rụi gần như toàn bộ nhà xưởng cũ. Để tái thiết, Nicholas Grimshaw – KTS nổi tiếng với phong cách High-tech đã được mời đến xây dựng một quy hoạch tổng thể (Master plan) cho toàn khu. Tư duy của Grimshaw rất mạch lạc, logic và mang tính đồng bộ cao, phù hợp với tính chất của một khu công nghiệp.

Tuy nhiên , với sự giới thiệu của Charles & Ray Eames (nhà thiết kế có mối quan hệ sâu sắc với nhà Vitra) sự xuất hiện của Frank Gehry sau đó đã tạo ra một bước ngoặt về tư tưởng. Không phủ định quy hoạch của Grimshaw, mà là một sự bổ sung mang tính đối thoại. Gehry đặt ra vấn đề: Tại sao phải đồng bộ hóa tất cả? Tại sao không chấp nhận sự đa dạng ("Diversity") và để các cá tính kiến trúc khác biệt cùng tồn tại?

Bối cảnh cụ thể lúc đó là Rolf Fehlbaum đang sở hữu một bộ sưu tập ghế kinh điển (khoảng 200 chiếc) và ông cần một không gian xứng tầm để trưng bày và lưu trữ, thay vì chỉ cất trong kho. Gehry đã giải bài toán đó bằng Vitra Design Museum (1989). Đây là cột mốc lịch sử: Công trình đầu tiên của Frank Gehry tại Châu Âu. Nó mang hình thái giải tỏa kết cấu (Deconstructivism) đầy biểu cảm, là tiền đề quan trọng để sau này ông thực hiện thêm một công trình nữa tại đây và bùng nổ toàn cầu với bảo tàng Guggenheim Bilbao.

Bệ phóng cho những "Kiến trúc sư tài năng"

Vitra Campus không chỉ là nơi các ngôi sao tụ hội, mà là nơi họ được trao cơ hội để tỏa sáng. Trường hợp của Zaha Hadid là minh chứng rõ nhất cho tầm nhìn của gia đình Vitra.

Đầu thập niên 90, Zaha Hadid đã bắt đầu nổi tiếng, nhưng bà vẫn bị gán mác "Paper Architect" (Kiến trúc sư trên giấy) vì những thiết kế quá táo bạo khó thành hiện thực. Rolf Fehlbaum đã trao cho bà cơ hội xây dựng Fire Station (1993). Đây là công trình thực tế đầu tiên của Zaha được hiện thực hóa. Những mảng khối bê tông sắc lạnh, xô lệch như muốn phá vỡ trọng lực tại Vitra Campus chính là tuyên ngôn đanh thép, đưa sự nghiệp của Zaha Hadid cất cánh, biến bà thành một biểu tượng thực sự của kiến trúc thế giới sau này.

Bên cạnh sự bùng nổ của Zaha, ta thấy sự điềm tĩnh của những bậc thầy khác. Tadao Ando mang đến sự tĩnh lặng thiền định với Conference Pavilion (1993).

Một câu chuyện về ứng xử kiến trúc đẳng cấp của Álvaro Siza. Khi thiết kế Factory Building (1994) kết nối với xưởng của Grimshaw, Siza đã chủ động lùi tường gạch của công trình lại 2m để công trình của Zaha Hadid bên cạnh được lộ diện trọn vẹn. Ông cũng để lại dấu ấn tinh tế với hệ mái che mưa có cảm biến tự động hạ xuống khi mưa to, một chi tiết kỹ thuật đầy nhân văn.

Sự ra đời của một "Thánh địa kiến trúc"

Theo thời gian, Vitra Campus tiếp tục mở rộng với những tên tuổi đã thành danh, khẳng định vị thế của một bộ sưu tập kiến trúc đỉnh cao.

• Herzog & de Meuron với VitraHaus (2010) và Schaudepot (2016), đưa hình ảnh "ngôi nhà" trở thành biểu tượng nhận diện thương hiệu.
• SANAA (2012) với nhà xưởng khổng lồ hình tròn nhưng nhẹ bẫng nhờ lớp vỏ acrylic.
• Những thử nghiệm độc đáo như nhà siêu nhỏ Diogene của Renzo Piano hay tháp trượt của Carsten Höller.

Gần đây, Campus chuyển mình mạnh mẽ sang xu hướng bền vững và trách nhiệm xã hội. Sự xuất hiện của khu vườn Oudolf Garten (2020) của Piet Oudolf, hay rừng Miyawaki của Bas Smets cho thấy sự quan tâm sâu sắc tới môi trường. Các dự án như Khudi Bari (2024) của Marina Tabassum (nhà cho người nghèo) và đặc biệt là không gian thiền định Doshi Retreat (2025) của cố KTS Balkrishna Doshi – lấy cảm hứng từ đền thờ Ấn Độ – đã bổ sung chiều sâu tâm linh và nhân văn cho quần thể này.

Kiến trúc như một lời cam kết dài hạn

Nhìn lại hành trình hơn 40 năm tái thiết và phát triển Vitra Campus, chúng ta thấy một chiến lược xuyên suốt: Sự gắn bó hữu cơ giữa phát triển doanh nghiệp và tình yêu kiến trúc.

Gia đình Fehlbaum không coi việc mời các KTS là công việc dịch vụ thuần túy, họ coi những lần hợp tác là cơ hội đem tới sự đổi mới và tích lũy giá trị cho Vitra. Mỗi công trình mọc lên là một lần Vitra khẳng định tầm vóc văn hóa và uy tín của một tập đoàn toàn cầu. Họ không chỉ bán nội thất, họ bán tư duy về không gian sống, tầm nhìn văn hóa với nền tảng của coi trọng giá trị thẩm mỹ và con người.

Chính sự kiên định này đã biến Vitra Campus từ một nhà máy trở thành một điểm đến "phải tới" của giới mộ điệu, một bảo tàng sống động định vị thương hiệu Vitra ở đẳng cấp hoàn toàn khác biệt so với phần còn lại của thế giới. Đó là khi kiến trúc không chỉ là lớp vỏ vật chất, mà trở thành tài sản vô hình quý giá nhất của doanh nghiệp.

Ở Việt Nam, có lẽ chúng ta cũng cần thêm nhiều Rolf Fehbaum & những công ty như Vitra.

Bài viết: KTS Vương Đạo Hoàng