Mae Engelgeer và hành trình tái diễn giải di sản dệt may Nhật Bản tại Kyoto

Tại Kyoto, nghệ sĩ và nhà thiết kế dệt may Mae Engelgeer tiếp cận kho lưu trữ hàng trăm năm tuổi của chùa Ryosokuin, chuyển hóa những mảnh vải, dấu vết thời gian và ký ức văn hóa thành các tác phẩm nghệ thuật đương đại trong triển lãm Utsuroi Hymn.

Utsuroi là một từ tiếng Nhật gợi lên sự chuyển dịch tinh tế của thời gian – từ sự chuyển mùa, những thay đổi trong cảm xúc cho đến quá trình chuyển tiếp giữa các trạng thái. Tinh thần ấy trở thành nền tảng cho Utsuroi Hymn, triển lãm được hình thành từ sự hợp tác giữa Ryosokuin, ngôi chùa Thiền có lịch sử từ thế kỷ 14 tại Kyoto, và Mae Engelgeer, nghệ sĩ kiêm nhà thiết kế dệt may người Hà Lan.

Thay vì tạo ra những tác phẩm hoàn toàn mới từ vật liệu nguyên bản, Engelgeer tìm đến những gì đã tồn tại: áo cà sa, vật liệu phục vụ nghi lễ Phật giáo, những mảnh vải cũ, lớp lót và giấy gói được lưu giữ trong kho của ngôi chùa. Qua quá trình quan sát, phân loại, cắt ghép và dệt lại, những vật liệu mang dấu vết của thời gian được trao cho một đời sống mới trong không gian nghệ thuật đương đại.

Từ kho lưu trữ hàng trăm năm tuổi đến tác phẩm nghệ thuật đương đại

Đây là dự án mới nhất trong chuỗi hoạt động của Engelgeer tại Nhật Bản. Cô chuyển từ Amsterdam đến Kyoto vào năm 2023 và đã hợp tác với nhiều nghệ nhân, thương hiệu địa phương, từ Hosoo, hãng dệt kimono lâu đời, đến thương hiệu nội thất Karimoku..

Trong dự án Utsuroi Hymn, Toryo Ito, vị phó trụ trì có tư tưởng tiến bộ của Ryosokuin, đã trao cho Engelgeer quyền tiếp cận hiếm có đối với kho lưu trữ dệt may hàng trăm năm tuổi của ngôi chùa. Nơi đây lưu giữ áo cà sa, vật liệu dùng trong các nghi lễ Phật giáo và nhiều báu vật được dâng tặng. Những hiện vật này sau đó được tái diễn giải thành các tác phẩm nghệ thuật đương đại.

Kết quả là một loạt tác phẩm mang tính trực giác, tinh tế và giàu sắc thái, hiện được trưng bày trong các gian phòng trải chiếu tatami, hốc tường và trà thất của ngôi chùa. Engelgeer tập trung vào vẻ đẹp của những chi tiết ít được chú ý như mép vải phai màu, lớp lót bên trong, các mảnh vải chồng lớp và giấy gói. Ba tác phẩm treo gợi nhắc tranh cuộn kakejiku truyền thống, kết hợp những sắc độ in dấu thời gian thành các hình khối mềm mại trong khung gỗ tuyết tùng thanh mảnh.

Toàn cảnh không gian triển lãm với các tác phẩm dệt trên chiếu tatami của chùa

Khi vật liệu cũ được trao một đời sống mới

Hai tấm bình phong gấp byobu đón ánh sáng trên nền chiếu tatami, nổi bật với những lớp ghép gợi liên tưởng đến nghệ thuật cắt dán, dấu vết hoa văn trên lụa và sợi gai dầu, cùng các đường màu vàng tối giản trên nền vải hồng phấn. Cách xử lý này thể hiện sự can thiệp nhẹ nhàng nhưng giàu tính kết nối trong sáng tác của Engelgeer. Một số tấm vải còn được cắt thành sợi rồi dệt thành những hình dạng giống thảm, mô phỏng lớp giấy bao bọc các hiện vật trong kho lưu trữ.

“Trước đây, khi vải dệt trong chùa bị hư hỏng, chúng thường được cắt nhỏ và chuyển thành những vật dụng có kích thước khiêm tốn hơn” - Ito chia sẻ. “Tuy nhiên, trong dự án này, chúng tôi tiếp cận kho lưu trữ dưới góc độ nghệ thuật, để việc bảo tồn và một đời sống mới có thể cùng tồn tại trong các tác phẩm".

Ông nói thêm: “Một cảm thức sang trọng thầm lặng được hình thành từ sự chồng lớp của những chi tiết tinh tế, gần như khó nhận biết. Vẫn còn vô số báu vật đang ngủ yên tại Kyoto, trên khắp Nhật Bản và toàn thế giới. Tôi hy vọng dự án này sẽ trở thành một viên sỏi nhỏ có thể đánh thức chúng".

Kyoto và sức mạnh mềm của chất liệu dệt

Mae Engelgeer cẩn trọng mở gói các vật liệu dệt cổ từ kho lưu trữ của chùa

Nhật Bản là nguồn cảm hứng phong phú đối với Engelgeer. Tác phẩm của cô ngày càng xuất hiện trong nhiều dự án tại đây, từ Nhà triển lãm Hà Lan tại Expo Osaka năm 2025 đến rèm cửa noren tại khách sạn Capella Kyoto mới khai trương.

Trong cuộc trò chuyện với Wallpaper, Engelgeer chia sẻ về hành trình sáng tạo từ Amsterdam đến Kyoto, vẻ đẹp của sự không hoàn hảo và “sức mạnh mềm” của chất liệu dệt.

Wallpaper: Vì sao chị chuyển đến Kyoto?

Mae Engelgeer: Sau khi đạp xe quanh Amsterdam trên một chiếc xe mượn, tôi đã quyết định chuyển đến đó. Cảm giác tự do, hào hứng và những cơ hội tại thành phố ấy khiến tôi hiểu rằng mình cần phải sống ở đó. Sau khi dành nửa cuộc đời tại Amsterdam, tôi lại có cảm giác tương tự ở Nhật Bản. Nơi đây có rất nhiều điều để khám phá về nghệ thuật, từ kỹ thuật, chất liệu dệt đến vật liệu. Đó cũng là cơ hội để sống với nhịp độ chậm rãi hơn. Trong 10 năm đi lại giữa Amsterdam và Kyoto, tôi đã xây dựng được mạng lưới quan hệ tại đây. Vì vậy, tôi biết đây sẽ là bước tiếp theo, đồng thời là một cuộc phiêu lưu có thể thay đổi cuộc sống của cả gia đình. Với tư cách một nghệ sĩ và nhà thiết kế, nơi này luôn mang đến cho tôi cảm giác đầy hứng khởi. Tôi được truyền cảm hứng và luôn tò mò.

Wallpaper: Chị sẽ miêu tả Kyoto như thế nào?

Mae Engelgeer: Những báu vật, thường được giấu kín. Màu xanh, từ thiên nhiên đến ẩm thực. Thời gian, cà phê, sự kiên nhẫn và Thiền.

Wallpaper: Điều gì đã khởi nguồn cho Utsuroi Hymn?

Mae Engelgeer: Tôi được mời đến Ryosokuin lần đầu cách đây vài năm và lập tức nhận ra bầu không khí đặc biệt của nơi này. Ito-san kể rằng ngôi chùa sở hữu một kho lưu trữ dệt may. Trước đó, tôi chưa từng biết rằng vải vóc từng được dâng cho các ngôi chùa bởi giá trị và ý nghĩa của chúng. Điều khiến cả hai chúng tôi xúc động là dù vô cùng đẹp, những tấm vải này không còn được sử dụng. Chúng dần cũ đi, gần như biến mất trong kho lưu trữ nhưng vẫn mang theo rất nhiều câu chuyện lịch sử. Từ đó, ý tưởng tạo nên các tác phẩm nghệ thuật đã hình thành, đưa chúng trở lại không gian chùa dưới một hình thức đương đại.

Cận cảnh các mảnh vải dệt cổ và giấy gói đã phai màu từ kho lưu trữ chùa

Wallpaper: Trải nghiệm làm việc với những chất liệu dệt lâu đời ấy như thế nào?

Mae Engelgeer: Khi lần đầu nhìn thấy kho lưu trữ, tôi vô cùng phấn khích. Những tấm vải được bọc cẩn thận trong nhiều lớp giấy có ghi chữ Nhật bằng tay. Tôi dành thời gian cho từng món, chậm rãi mở gói, trải vải, quan sát cả mặt trước lẫn mặt sau và tiếp nhận từng chi tiết. Hoa văn, màu sắc và kỹ thuật thủ công đều vô cùng phong phú, tinh tế và được suy tính kỹ lưỡng.

Áo cà sa và vật liệu nghi lễ cổ xếp gọn từ kho dệt may chùa Ryosokuin

Wallpaper: Điều gì gây ấn tượng với chị nhất?

Mae Engelgeer: Đó là những dấu vết của thời gian: độ trong của một số loại vải, sự sống động của màu sắc, chữ viết tay ở mặt sau và những khu vực gần như rã ra sau nhiều năm gấp lại hoặc sử dụng. Với tôi, những dấu vết ấy vô cùng đẹp. Thay vì che giấu, tôi muốn làm nổi bật chúng.

Wallpaper: Quá trình sáng tạo đã diễn ra như thế nào?

Mae Engelgeer: Các dự án của tôi hiếm khi bắt đầu bằng một kế hoạch cố định. Chúng phát triển chậm rãi trong quá trình tôi dành thời gian với vật liệu. Vì vậy, điểm khởi đầu của dự án hình thành rất tự nhiên và dựa nhiều vào trực giác. Tôi đã ở trong kho lưu trữ nhiều giờ, được bao quanh bởi những tấm vải và quan sát chúng thật kỹ. Tôi bắt đầu phân chia, sắp xếp các loại vải theo kết cấu, màu sắc, độ trong, dấu vết hao mòn và cấu trúc.

Tác phẩm nghệ thuật đương đại trưng bày trong gian phòng trải chiếu tatami của chùa

Wallpaper: Các tác phẩm dần thành hình ra sao?

Mae Engelgeer: Tôi bị thu hút bởi những hình thức gắn bó sâu sắc với lịch sử và đời sống thường nhật của Nhật Bản, chẳng hạn bình phong gấp byobu và tranh cuộn treo kakejiku. Dệt vải, thảm trang trí và thảm trải sàn vốn giữ vai trò quan trọng trong thực hành sáng tạo của tôi. Vì vậy, tôi cũng muốn tạo nên những tác phẩm dệt mới lấy cảm hứng từ sakiori, kỹ thuật dệt truyền thống của Nhật Bản sử dụng các dải vải cũ để tạo ra vật phẩm mới. Ý niệm về sự chuyển hóa, tái sử dụng và tiếp nối thông qua vật liệu khiến tôi vô cùng xúc động.

Tấm dệt mỏng với lớp chồng xếp tinh tế trước cửa sổ tròn nhìn ra vườn chùa

Wallpaper: Chị muốn truyền tải thông điệp gì qua các tác phẩm?

Mae Engelgeer: Tôi luôn ý thức rằng chúng không chỉ dành cho hiện tại mà còn cho các thế hệ tương lai. Thông qua cấu trúc, màu sắc phai nhạt, nhịp điệu và trật tự của vải cùng dấu vết thời gian, tôi hy vọng những tác phẩm sẽ tạo ra các biểu đạt tinh tế, chạm đến và lưu lại trong cảm xúc của người xem. Tôi cũng mong kho lưu trữ này có thể tiếp tục tồn tại trong tương lai thông qua nghệ thuật.

Wallpaper: Sau ba năm sống tại Kyoto, nơi đây đã định hình tư duy sáng tạo của chị như thế nào?

Mae Engelgeer: Cuộc sống tại đây dần làm sâu sắc hơn thực hành sáng tạo của tôi theo một cách rất tự nhiên. Tôi vẫn làm việc trên phạm vi quốc tế và duy trì kết nối với nhiều nơi, nhưng việc sống tại Kyoto đã bổ sung một lớp hoàn toàn mới, đồng thời mở ra hướng đi khác cho công việc của tôi.

Nghệ sĩ Mae Engelgeer sắp đặt mẫu vải dệt lịch sử trên chiếu tatami của chùa

Wallpaper: Cụ thể là như thế nào?

Mae Engelgeer: Những tác phẩm mới thường bắt đầu từ vật liệu hoặc chi tiết tôi bắt gặp trong môi trường xung quanh, và bản năng ấy không thay đổi. Điều khác biệt tại Nhật Bản là chiều sâu lịch sử gắn với những vật liệu và quy trình đó. Ở đây, tôi thường làm việc với những kho lưu trữ hàng trăm năm tuổi, kỹ thuật truyền thống, câu chuyện và triết lý mang theo ký ức văn hóa lâu đời. Tôi cho rằng vai trò của mình là nhẹ nhàng chuyển hóa, biến đổi hoặc làm nổi bật một yếu tố sẵn có, giúp nó hướng đến tương lai trong khi vẫn tôn trọng nguồn gốc.

Chi tiết tấm vải dệt đen mỏng, xếp lớp tạo họa tiết trước cửa shoji

Wallpaper: Văn hóa dệt may Nhật Bản khác biệt như thế nào so với những nơi khác?

Mae Engelgeer: Văn hóa ấy rất đặc biệt bởi sự tôn trọng sâu sắc dành cho vật liệu, quy trình và thời gian được lưu giữ bên trong. Châu Âu cũng sở hữu lịch sử cùng kỹ nghệ dệt may đáng kinh ngạc, nhưng tại Nhật Bản, tôi cảm nhận rõ sự trân trọng dành cho việc bảo tồn và tiếp nối. Vải vóc không chỉ là những vật thể mang công năng hoặc tính trang trí, mà còn chuyên chở ký ức, nghi lễ và sự chăm chút.

Wallpaper: Còn thế giới thủ công tại Nhật Bản thì sao?

Mae Engelgeer: Với tôi, thử nghiệm các khả năng và đưa vật liệu hoặc kỹ thuật vào những vùng đất mới là phần thiết yếu trong quá trình phát triển tác phẩm. Với dự án tại ngôi chùa, tôi có cơ hội hợp tác cùng hai nghệ nhân rất cởi mở trước những thử nghiệm và yêu cầu ít thông thường. Điều tôi trân trọng trong quá trình hợp tác là sự cởi mở và tò mò từ cả hai phía. Chúng tôi cùng tìm cách chuyển hóa vật liệu lịch sử và kỹ nghệ truyền thống thành một điều gì đó mang tính đương đại.

Cận cảnh một mảnh vải dệt hoa văn vàng đen từ kho lưu trữ chùa Ryosokuin

Wallpaper: Quan niệm về cái đẹp tại Nhật Bản có gì đặc biệt?

Mae Engelgeer: Tại Nhật Bản, sự không hoàn hảo, quá trình lão hóa, phai màu hoặc sửa chữa đều có thể trở thành một phần vẻ đẹp của chất liệu dệt, thay vì những điều cần che giấu. Điều tôi yêu thích nhất là được tồn tại giữa hai thế giới, đưa góc nhìn châu Âu và phương pháp thử nghiệm của mình vào cuộc đối thoại với kỹ nghệ thủ công cùng triết lý Nhật Bản. Sự trao đổi ấy truyền cho tôi rất nhiều cảm hứng sáng tạo.

Wallpaper: Chị tìm kiếm điều gì trong thực hành sáng tạo của mình?

Mae Engelgeer: Tôi luôn tìm kiếm một sự mềm mại nhất định. Dù các bố cục thường giàu tính đồ họa và có cấu trúc rõ ràng, tôi vẫn muốn đường nét và vật liệu giữ được tính hữu cơ, tự nhiên. Tôi không muốn ép vật liệu vào một hình thức bị kiểm soát quá mức.

Tác phẩm dệt từ sợi vải cũ, đặt trên chiếu tatami trong gian phòng chùa

Wallpaper: Những dự án tiếp theo của chị là gì?

Mae Engelgeer: Tsudoi/Gathering, triển lãm từng được giới thiệu tại Karimoku Commons Kyoto vào đầu năm nay, sẽ chuyển đến Tokyo vào tháng 7. Tôi cũng đang chuẩn bị triển lãm chung mang tên Echoes of Wa với bậc thầy gốm sứ Hosai Matsubayashi tại Spazio Nobile, Brussels, vào tháng 9. Trong dự án này, tôi còn thử nghiệm kỹ thuật làm đèn lồng chochin và vật liệu tre. Tôi cũng đang mở rộng hợp tác với thương hiệu dệt Hosoo, nhẹ nhàng thử thách máy móc và kỹ thuật dệt truyền thống của họ, khám phá giới hạn có thể tiến tới trong khi vẫn tôn trọng độ chính xác và di sản của kỹ thuật này.

Wallpaper: Hy vọng dài hạn của chị là gì?

Mae Engelgeer: Điều kết nối mọi thứ đối với tôi chính là sức mạnh mềm của chất liệu dệt: khả năng chuyên chở ký ức, cảm xúc và lịch sử theo cách tinh tế nhưng sâu sắc. Nhiều tác phẩm tôi đang thực hiện hiện nay giống như những điểm khởi đầu. Tôi hy vọng có thể tiếp tục phát triển từ đó và khám phá cách sức mạnh mềm của chất liệu dệt định hình trải nghiệm của con người trong không gian.

Chi tiết quá trình dệt tác phẩm từ những mảnh vải cũ cắt thành sợi

Các lớp vải dệt cổ, vải lót và giấy gói từ kho lưu trữ chùa

Nghệ sĩ Mae Engelgeer lật giở tấm vải dệt cổ hoa văn trên nền gỗ

Góc phòng trải chiếu tatami trong chùa, trưng bày tác phẩm và vật dụng

Biên dịch: Nguyễn Vũ Hà | Nguồn: wallpaper