Fernando Laposse: Hồi sinh nghề thủ công Mexico bằng thiết kế bền vững và vật liệu bản địa

Fernando Laposse là nhà thiết kế Mexico nổi tiếng với các dự án kết nối thiết kế, nông nghiệp và nghề thủ công truyền thống. Thông qua Totomoxtle, sợi cây thùa và các vật liệu bản địa, ông xây dựng mô hình thiết kế bền vững giúp hồi sinh cộng đồng địa phương, phục hồi hệ sinh thái và tạo ra giá trị kinh tế từ chính những gì thiên nhiên ban tặng.

Fernando Laposse thay đổi cách nhìn về nghề thủ công Mexico

Dù nhiều tác phẩm của Fernando Laposse hiện diện trong các không gian nghệ thuật trên khắp thế giới, điểm khởi đầu của chúng vẫn nằm ở hạt giống, đất đai và những mối quan hệ được bền bỉ vun đắp qua nhiều năm. Với anh, chế tác thủ công cũng là cách tạo dựng sinh kế và xây dựng một nền kinh tế dựa trên khả năng tự tái tạo của tự nhiên.

“Ở phương Tây và các nước phát triển, sự trở lại của nghề thủ công mang nhiều màu sắc văn hóa, thậm chí giống như một xu hướng sống lành mạnh”, Laposse nhận định. “Nhưng tại Mỹ Latinh, nghề thủ công vẫn gắn với hình ảnh của sự nghèo khó.”

Chính nghịch lý đó đã trở thành động lực trong thực hành của anh. Dù dành nhiều tâm huyết cho kỹ nghệ thủ công, Laposse không bao giờ lãng mạn hóa những điều kiện kinh tế và xã hội bao quanh nó.

Nhà thiết kế Fernando Laposse

Totomoxtle và hành trình biến bẹ ngô thành vật liệu thiết kế

Nhiều tác phẩm của Fernando Laposse bắt đầu từ những vật liệu tự nhiên bình dị. Dự án Totomoxtle sử dụng bẹ của các giống ngô bản địa, được bóc tách, ép phẳng và ghép lên nền giấy hoặc vải để tạo nên bề mặt mang vẻ đẹp tương tự gỗ ván ép.

Sắc màu của vật liệu trải dài từ tím đậm, kem, nâu đến vàng nhạt, tương ứng với màu sắc tự nhiên của từng giống ngô bản địa. Sau khi được xử lý, các lớp bẹ ngô được cắt ghép theo kỹ thuật khảm để tạo nên đồ nội thất và các bề mặt ốp tường. Nhờ đó, những đường vân cùng vẻ đẹp bất đối xứng vốn có của vật liệu vẫn được giữ lại, mang đến nét độc đáo và giàu tính thủ công cho mỗi sản phẩm.

Nhưng với Laposse, vật liệu chỉ là điểm khởi đầu. Điều anh thực sự theo đuổi là thay đổi cách nghề thủ công được nhìn nhận tại Mexico, từ cách những người thợ nhìn nhận giá trị công việc của mình đến cách khách hàng đánh giá và đón nhận các sản phẩm thủ công. “Một trong những điều tôi muốn làm là định nghĩa lại ý nghĩa của nghề thủ công ở Mexico, nâng tầm những gì chúng tôi có thể tạo ra và thay đổi quan niệm rằng thủ công chỉ là công việc để mưu sinh, hoặc là những sản phẩm phải thật rẻ.”

Mục tiêu của Laposse không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những vật liệu mới, mà còn hướng đến việc khôi phục những giá trị văn hóa gắn với chúng. Với anh, nghề thủ công là cách tôn vinh lao động nông thôn và gìn giữ những tri thức nông nghiệp được tích lũy, truyền lại qua nhiều thế hệ.

Chuyến đi nghiên cứu về dự án Totomoxtle năm 2026 của Fernando Laposse cùng nhóm @we_are_dots

Thiết kế bắt đầu từ nông nghiệp và hệ sinh thái địa phương

Khác với nhiều nhà thiết kế thường khai thác các kỹ thuật thủ công truyền thống sẵn có, Fernando Laposse lựa chọn một hướng đi riêng. Anh không dựa vào những nghề thủ công hiện hữu, mà phát triển sản phẩm của mình từ những hệ thống và cách tiếp cận mới. Theo Laposse, vấn đề này gắn liền với khoảng cách giai cấp, sự bất bình đẳng và quyền tiếp cận thị trường. Một nhà thiết kế có thể làm cho sản phẩm thủ công trở nên hấp dẫn hơn với nhóm khách hàng mới, nhưng điều đó không giải quyết được sự chênh lệch giữa nhà thiết kế và cộng đồng nghệ nhân đứng phía sau.

Thay vào đó, anh lựa chọn phát triển những hình thức thủ công mới dựa trên nền tảng nông nghiệp. Với dự án Totomoxtle, điều này được thể hiện qua nỗ lực bảo tồn các giống ngô bản địa đang dần biến mất dưới sức ép của nông nghiệp hiện đại và giá nông sản thấp.

“Những gì tôi làm với ngô, theo hiểu biết của tôi, là điều chưa ai khác trên thế giới thực hiện. Đó là một nghề thủ công rất đặc biệt, gắn với nghiên cứu của tôi và với cộng đồng mà tôi hợp tác”, ông chia sẻ.

Corn Kumiko, 2023, tác phẩm của Fernando Laposse

Khôi phục kinh tế cộng đồng từ cây ngô bản địa

Tại làng Tonahuixtla, dự án Totomoxtle đã biến bẹ ngô thành một nguồn thu nhập mới, đồng thời khuyến khích người nông dân quay trở lại với các giống ngô bản địa. Thay vì chỉ xem hạt ngô là giá trị kinh tế duy nhất, dự án mở rộng vai trò của cây trồng này bằng cách đưa bẹ ngô trở thành vật liệu thiết kế, đồng thời biến cánh đồng thành một mắt xích trong chuỗi sản xuất rộng hơn. Theo thời gian, hệ thống này phát triển thêm nhiều hoạt động đi kèm như đào tạo, chọn giống, cải tạo đất và hỗ trợ tài chính cho người dân trước mỗi vụ mùa.

“Trong suốt mười năm qua, chúng tôi đã xây dựng một hệ sinh thái hoàn chỉnh với thiết kế và nghề thủ công đóng vai trò trung tâm”, Fernando Laposse cho biết. “Chúng là động lực thúc đẩy nhiều yếu tố khác, từ sinh thái, đa dạng sinh học đến quá trình tái tạo đất.”

Nếu món đồ nội thất là phần được nhìn thấy trong phòng trưng bày, thì câu chuyện của nó thực chất đã bắt đầu từ nhiều tháng trước đó, trên cánh đồng và trong cuộc sống của những gia đình đã gieo trồng nên vụ mùa ấy.

Tác phẩm Furry Mirror (2023) của Fernando Laposse

Khi câu chuyện cần được kể ở quy mô con người

Fernando Laposse nhận thấy rằng khi tác phẩm rời khỏi cộng đồng địa phương để bước vào không gian triển lãm, những lớp nghĩa phức tạp phía sau rất dễ bị che mờ bởi vẻ ngoài hoàn thiện của chúng. Vì vậy, ngay từ những ngày đầu của Totomoxtle, anh đã ghi lại toàn bộ quá trình thực hiện, đồng thời đưa hình ảnh và video vào các triển lãm cũng như bài thuyết trình để người xem có thể hiểu rõ hơn bối cảnh của dự án.

“Tôi muốn tạo ra sự minh bạch để người xem có thể hiểu toàn bộ quá trình,” anh chia sẻ. “Không chỉ kết quả cuối cùng, mà cả những khó khăn đã tồn tại trước khi chúng tôi tìm ra giải pháp.”

Theo Laposse, các vấn đề cần được đặt trong một quy mô mang tính con người để có thể chạm tới người xem. Anh cho rằng những con số lớn về phá rừng, xói mòn đất hay di cư hàng loạt đang dần trở thành những thống kê xa rời cảm xúc, dễ bị nhìn như các dữ liệu trừu tượng hơn là thực tại sống động.

Vì vậy, tác phẩm chỉ thực sự có sức nặng khi những vấn đề đó được thu hẹp về câu chuyện của một gia đình hoặc một nhóm gia đình cụ thể. Khi các dữ liệu được gắn với khuôn mặt và trải nghiệm cá nhân, theo anh, người xem sẽ dễ dàng cảm nhận và đồng cảm hơn với những gì đang diễn ra.

Người nông dân đến từ làng Tonahuixtla

Cây thùa và vật liệu sinh học trong thiết kế nội thất

Những thử nghiệm với cây thùa đã mở rộng tư duy của Fernando Laposse sang một hệ sinh thái khác. Tại Tonahuixtla, anh đưa cây thùa vào chiến lược tái phủ xanh các sườn đồi bị xói mòn, nơi bộ rễ của loài cây này góp phần giữ nước và chống rửa trôi đất. Thay vì chặt bỏ toàn bộ cây để sản xuất tequila, mezcal hay siro, anh chỉ thu hoạch phần lá để lấy sợi. “Việc cắt tỉa lá không làm cây chết đi, mà ngược lại còn giúp chúng phát triển khỏe mạnh và cho nhiều lá hơn,” Laposse chia sẻ.

Những sợi thùa sau đó được chế tác thủ công thành các băng ghế phủ lông, tác phẩm treo tường giàu xúc cảm, những chú chó điêu khắc hay các mẫu ghế bành mềm mại như lông thú. Trong các thiết kế như Hair of the Dog, Furry Mirror hay Pink Furry Armchair, vật liệu vẫn giữ được vẻ thô mộc tự nhiên, ở ranh giới giữa sợi thực vật và bộ lông động vật, đồng thời gợi nhớ đến nơi chúng được sinh ra.

Cùng với Kvadrat, Laposse còn tạo nên The Good Shepherd - chiếc ghế bập bênh bọc sợi sisal thắt nút thủ công, được làm từ cây thùa trồng trong chương trình tái tạo đất đai và cộng đồng tại Mexico. Tác phẩm sử dụng các mối nối cơ học thay vì keo dán, cho phép từng bộ phận được tái sử dụng hoặc tái chế sau này.

Các công đoạn xử lý sợi thùa, 2025

Thiết kế phục vụ cộng đồng thay vì thị trường đại chúng

Quy mô phát triển là một trong những vấn đề khiến Fernando Laposse trăn trở nhiều nhất. Khi mới bắt đầu Totomoxtle, anh từng nghĩ đến việc đưa vật liệu này ra thế giới, để nó hiện diện trong các công trình bền vững ở nhiều nơi. Nhưng càng phát triển, anh càng nhận ra mặt trái của tham vọng đó. Nếu mở rộng quá mức, dự án sẽ buộc phải cắt giảm chi phí lao động và vô tình đi theo chính mô hình công nghiệp mà nó muốn thay đổi.

“Đây cũng là lúc tôi phải tự xác định đâu là giới hạn phù hợp cho dự án. Theo tôi, nó chỉ nên gắn bó với một cộng đồng duy nhất và không cần đi xa hơn.”

Giữ Totomoxtle ở quy mô vừa phải giúp Laposse duy trì mối quan hệ chặt chẽ với cộng đồng địa phương, đảm bảo thu nhập cho người dân và tiếp tục hoàn thiện quy trình sản xuất cùng họ. Như anh chia sẻ, cả nhà thiết kế lẫn những người nông dân và nghệ nhân đều đang cùng nhau trưởng thành qua từng năm.

The Loofah Series (2025) của Fernando Laposse, hợp tác cùng Pratt Material Lab

Fernando Laposse theo đuổi mô hình phát triển quy mô nhỏ

Sự dịch chuyển trong tư duy của Fernando Laposse cũng làm thay đổi đối tượng mà anh hướng đến. Anh không xem những nhà sưu tầm cuối cùng là khách hàng, mà đặt cộng đồng địa phương ở trung tâm của quá trình sáng tạo. “Khi thiết kế, tôi không nghĩ đến người mua cuối cùng. Với tôi, chính cộng đồng mới là khách hàng,” ông chia sẻ.

Điều đó đồng nghĩa với việc thiết kế không chỉ dừng lại ở sản phẩm cuối cùng. Laposse tiếp tục cải tiến quy trình sản xuất, phát triển các công cụ mới và tìm cách để nhiều người có thể tham gia mà không cần đào tạo quá dài, trong khi vẫn đảm bảo chất lượng sản phẩm ở mức cao. Theo anh, món đồ hoàn thiện chỉ là một phần của một bài toán thiết kế lớn hơn, nơi trọng tâm không nằm ở sản phẩm, mà ở việc tạo ra cơ hội và giá trị cho cộng đồng địa phương.

Chuyến khảo cứu Totomoxtle, 2026 của Fernando Laposse cùng We Are Dots

Thiết kế bền vững bắt đầu từ trách nhiệm với đất đai

Với Fernando Laposse, hợp tác không khởi đầu khi vật liệu xuất hiện trong xưởng, mà từ rất lâu trước đó, ngay trên cánh đồng. Trong suốt một năm, dự án Totomoxtle liên tục đầu tư vào quá trình chuẩn bị đất, chọn giống và hỗ trợ người nông dân trước khi mùa vụ bắt đầu.

Những gia đình chưa có nguồn giống riêng được cung cấp hạt giống miễn phí, đồng thời nhận hỗ trợ tài chính trong suốt thời gian canh tác. Bởi theo Laposse, người nông dân là những người phải gánh chịu phần lớn rủi ro của thời tiết, thị trường và chi phí sản xuất trước cả khi sản phẩm được tạo ra.

Chính vì vậy, với anh, hợp tác không chỉ là cùng làm ra một vật liệu hay một món đồ nội thất. Đó còn là sự đồng hành và chia sẻ trách nhiệm ngay từ những hạt giống đầu tiên, trước cả mùa thu hoạch.

Chiếc bàn Totomoxtle Corn Veneer (2018), thiết kế bởi Fernando Laposse

Ngô, cây thùa và sự hồi sinh của những ngọn đồi

Các dự án về ngô và cây thùa của Fernando Laposse luôn song hành với nhau. Theo anh, động lực của chúng xuất phát từ cuộc khủng hoảng nông nghiệp sau khi hiệp định thương mại giữa Mexico, Mỹ và Canada khiến giá ngô lao dốc, kéo theo sự suy thoái của các hệ thống canh tác truyền thống và tình trạng xói mòn đất ngày càng nghiêm trọng.

“Thay vì hỗ trợ người nông dân, những thay đổi đó lại khiến họ mất khả năng tự nuôi sống chính mình và đánh mất cả đất đai”, Laposse chia sẻ.

Trong suốt một thập kỷ, nhóm của anh đã hợp tác với các ngân hàng hạt giống để phục hồi những giống ngô bản địa, đồng thời trồng cây thùa nhằm giữ nước và hạn chế xói mòn đất.

Theo thời gian, những thay đổi đã dần hiện rõ trên các sườn núi. Với cộng đồng địa phương, thành quả không chỉ nằm ở lợi ích kinh tế mà còn ở những giá trị sinh thái có thể cảm nhận trực tiếp. Ngày càng nhiều gia đình tham gia khi cảnh quan bắt đầu xanh trở lại. Thành công của dự án vì thế không chỉ được đo bằng thu nhập, mà còn bằng sự hồi phục của đất đai, sự trở lại của cây cối và những mùa vụ mới tiếp tục sinh trưởng.

Cận cảnh chiếc tủ Avocado Skin Cabinet (2024) do Fernando Laposse thiết kế

Fernando Laposse và tương lai của thiết kế địa phương

Khi hình dung về một tương lai nơi thiết kế được tạo tác thay vì sản xuất hàng loạt, Fernando Laposse nghĩ đến sự xuất hiện của nhiều sáng kiến quy mô nhỏ, trong đó vật liệu và quy trình đều có thể truy xuất rõ ràng đến nguồn gốc. Theo anh, một tương lai tích cực là khi ngày càng nhiều người chủ động tạo ra thay đổi của riêng mình. Những sáng kiến này không chỉ minh bạch mà còn duy trì mối liên kết chặt chẽ với các cộng đồng đứng phía sau.

Laposse ví tương lai ấy như một tấm lưới được tạo nên từ vô số mắt xích nhỏ. Anh xem mình là một trong những mắt xích đó và hy vọng sẽ có thêm nhiều nhà thiết kế cùng tham gia. Đó cũng là lời kêu gọi cho một mô hình tiêu dùng chậm hơn, tuy số lượng sản phẩm ít đi nhưng trách nhiệm tăng lên. Với Laposse, trách nhiệm của nhà thiết kế không kết thúc khi sản phẩm rời xưởng, mà còn kéo dài suốt vòng đời của chúng.

Tác phẩm Large Sisal Monster (2018) của Fernando Laposse

Kiên nhẫn với những giá trị dài hạn

Fernando Laposse cho rằng hành trình theo đuổi thiết kế cần nhiều thời gian hơn những gì người ta thường hình dung. Theo anh, con đường này hoàn toàn khả thi, nhưng đòi hỏi sự kiên trì và cam kết dài hạn.

Nhà thiết kế người Mexico nhớ lại giai đoạn trước khi công việc của mình có thể tự đứng vững về mặt tài chính, đồng thời nhắc các nhà thiết kế trẻ không nên quá bị cuốn theo áp lực của thành công tức thời. Việc làm thêm một công việc khác hay dành nhiều năm để xây dựng nền tảng là điều hoàn toàn bình thường trong hành trình này.

Anh cho rằng thành công không phải lúc nào cũng được đo bằng doanh thu hay danh tiếng. Đôi khi, đó đơn giản là việc một loài cây tiếp tục sinh trưởng, một giống ngô bản địa được gìn giữ, hay một công thức truyền thống không bị mai một theo thời gian.

The Loofah Series (2025), dự án hợp tác giữa Fernando Laposse và Pratt Material Lab

Chuyến khảo cứu Totomoxtle, 2026 của Fernando Laposse cùng We Are Dots

Các dự án của Fernando Laposse cho thấy thiết kế không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn có thể tái thiết lập mối quan hệ giữa con người, đất đai và cộng đồng. Từ những bẹ ngô, sợi cây thùa đến các giống cây bản địa, mỗi vật liệu đều mang theo một câu chuyện về sinh kế, ký ức và hệ sinh thái. Chính cách tiếp cận ấy đã đưa Fernando Laposse trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của xu hướng thiết kế bền vững và thiết kế vật liệu trên thế giới.

Dịch và biên tập: Cẩm Luyến | Nguồn: designboom.com