Khi công nghệ phục vụ ý tưởng sáng tạo

Có những chi tiết rất nhỏ trong một thiết kế mà nếu bị thay đổi, sản phẩm vẫn có thể được chế tạo và hoàn thành đúng chức năng. Nhưng đôi khi, chính chi tiết bị thay đổi ấy lại chứa phần đặc sắc nhất của ý tưởng sáng tạo, mất chúng tác phẩm không còn trọn vẹn điều người thiết kế muốn biểu đạt.

Khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm thực tế chính là nơi người đồng hành cùng kiến trúc sư và nhà thiết kế bắt đầu có vai trò: hiểu điều gì thực sự cần được bảo vệ trong ý tưởng, rồi bằng kiến thức về vật liệu, công nghệ và kinh nghiệm chế tác tìm con đường biến nó thành hiện thực.

Cách đây một năm, một nhà thiết kế nổi tiếng giao cho tôi thực hiện hai cánh cửa kính cho một tác phẩm trong bộ sưu tập nội thất lấy cảm hứng từ văn hóa các dân tộc miền núi Việt Nam.

Bùi chí Công – Nhà thiết kế sáng tạo Artglass

Không phải đưa hoa văn lên kính

Nếu yêu cầu chỉ là đưa một họa tiết Hmong lên bề mặt kính, có khá nhiều cách để thực hiện: in, phun cát, ăn mòn hay một số kỹ thuật xử lý bề mặt khác, điều nhà thiết kế cần không phải là hình ảnh của tấm thổ cẩm. Cô ấy cần cảm giác khi chạm vào một tấm vải dệt, hoa văn không chỉ là màu sắc. Nó tồn tại bằng những sợi nổi lên khỏi bề mặt, bằng độ dày mỏng không đều, bằng những chỗ đã sờn đi sau nhiều năm sử dụng, trong khi đó kính lại là một vật liệu gần như đối lập: cứng, lạnh, phẳng và trong suốt.

Vì vậy câu hỏi không còn là: Làm thế nào để sao chép hoa văn Hmong lên kính?

Mà làm thế nào để một vật liệu cứng và trong suốt mang được dấu vết của một tấm vải đã sống qua thời gian? Đó là lúc công nghệ không còn đơn thuần là phương tiện sản xuất mà trở thành một phần của quá trình thiết kế. Đây có lẽ là một trong những điều thú vị nhất trong sản xuất công nghiệp sự chính xác và đồng đều, đường nét càng sắc càng được coi là hoàn thiện.

Nhưng nghệ thuật đôi khi đòi hỏi điều ngược lại, khi tất cả hoa văn trên hai cánh cửa đều sắc nét và đồng đều lại là thất bại. Vì vậy chúng tôi tìm cách kiểm soát sự không hoàn hảo.

Relief với nhiều cao độ, một số đường nét được làm mềm hoặc chủ động mất đi để gợi dấu vết sờn mòn của thổ cẩm cũ.

Khi những kỹ thuật quen thuộc đều không giải quyết được bài toán

Giải pháp là sử dụng kỹ thuật đúc chảy kính trên khuôn chịu nhiệt có tạo relief, với mặt khuôn được khắc từng vùng hoa văn có cao độ khác nhau; những cạnh quá sắc được làm mềm và một số chi tiết được chủ động làm mất đi để tạo cảm giác đã bị mài mòn.

Kính được nung tới khoảng 800°C. Khi đủ mềm, nó từ từ chảy xuống và nhận lấy hình dạng của khuôn thành tấm hoa văn kính phẳng. Tiếp theo chúng được uốn với 2 đường cong liên tiếp để song hành với tạo hình của tủ gỗ, lại một lần nữa chỉ có kỹ thuật thủ công mới giải quyết được.

Trong quá trình thử nghiệm, chúng tôi phải điều chỉnh khuôn, relief và nhiệt trình nhiều lần. Với một sản phẩm độc bản không có tiền lệ để tham khảo, bản mẫu đầu tiên hiếm khi là câu trả lời cuối cùng, đôi khi phải vừa sản xuất vừa kiểm chứng một giả thuyết.

Cuối cùng, hai cánh cửa được hoàn thành.

Sau relief, kính tiếp tục được uốn theo hai đường cong liên tiếp để đi cùng hình khối của tủ.

Nhìn gần, những họa tiết nổi gồ và những vùng bề mặt không đồng đều. Nhìn nghiêng, mới nhận ra toàn bộ tấm kính đã được uốn thành một hình khối ba chiều. Và khi ánh sáng đi qua, những phần relief bắt sáng khác nhau khiến hoa văn không còn giống một hình ảnh được đặt trên kính nữa. Nó trở thành một phần của chính vật liệu.

Khi tác phẩm được dựng lên tại triển lãm, nhà thiết kế nói rằng cô không nghĩ yêu cầu ban đầu của mình có thể được thực hiện đến mức như vậy. Với tôi phần đáng nhớ nhất không phải đã làm được một kỹ thuật khó mà vì kỹ thuật đã không làm mất đi ý tưởng của người thiết kế.

Tác phẩm hoàn thiện

Công nghệ nên xuất hiện từ lúc nào?

Nhiều năm làm việc với kiến trúc sư và nhà thiết kế khiến tôi thường gặp một quy trình quen thuộc: ý tưởng được hoàn thiện trước, sau đó người thực hiện mới được gọi đến để tìm cách sản xuất nó. Đôi khi cách đó vẫn thành công, nhưng với những thiết kế vượt khỏi giới hạn của các sản phẩm tiêu chuẩn, khoảng cách giữa ý tưởng và khả năng thực hiện có thể rất lớn.

Nếu người hiểu công nghệ tham gia quá muộn, câu hỏi thường trở thành: “Cái này có làm được không?” nếu cùng tham gia từ sớm, câu hỏi thú vị hơn nhiều: “Chúng ta có thể làm nó đến đâu?”. Nghe gần giống nhau nhưng dẫn đến hai cách làm việc hoàn toàn khác. Câu hỏi thứ nhất tìm giới hạn, thứ hai tìm khả năng.

Với hai cánh cửa này, nếu chỉ chọn trong những kỹ thuật quen thuộc, có lẽ kết quả cuối cùng sẽ là một phiên bản đơn giản hóa của ý tưởng ban đầu. Nhưng khi vật liệu, công nghệ và thiết kế được đặt vào cùng một bài toán, một hướng khác xuất hiện. Không phải bắt người thiết kế từ bỏ điều mình muốn. Cũng không phải bắt vật liệu làm điều nó không thể làm. Mà là tìm một điểm ở giữa, nơi ý tưởng và kỹ nghệ cùng thay đổi để một thứ chưa từng tồn tại có thể trở thành hiện thực.

Đó cũng là lý do tôi muốn bắt đầu chuỗi câu chuyện của tôi - người đồng hành với các kiến trúc sư, nhà thiết kế là : Công nghệ có nên bắt đầu cùng lúc với ý tưởng sáng tạo ?

Biên tập: Thanh Thảo